In Vlaams-Brabant is gezonde, betaalbare en duurzame voeding nog altijd niet voor iedereen vanzelfsprekend. Te veel mensen zijn aangewezen op voedselhulp die vaak weinig keuzevrijheid biedt. Daarom blijven we samen met partners zoeken naar alternatieven en pleiten we voor structurele oplossingen die niemand uitsluiten.
Minder steun, meer knelpunten
Ongeveer 9% van de bevolking in onze provincie leeft onder de armoedegrens, wat het dagelijks voorzien in gezonde, betaalbare en duurzame voeding bemoeilijkt. Hoewel het recht op voedsel vastgelegd is in het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten Art. 11 als een fundamenteel mensenrecht, wordt dat in ons land enkel geïnterpreteerd als de bescherming van het “recht om geen honger te lijden”. Dit komt tot uiting in een voedselhulpbeleid dat mensen in de meest kwetsbare situaties dwingt tot onverkochte of goedkope producten, liefdadigheid en uiteindelijk sociale uitsluiting.
Bovendien wordt de verantwoordelijkheid voor toegang tot gezonde voeding afgeschoven op de gemeenten om de Vlaamse voedselstrategie te realiseren. Zo krijgen bv. voedselhubs (zoals de onze in Boutersem en Vilvoorde) vanaf 2025 geen Vlaamse projectsubsidies meer. De regering rekent nu op ondersteuning van voedselhulp door de gemeenten, die daardoor voor verschillende uitdagingen staan. Een recent marktonderzoek van de VVSG bij 132 lokale besturen toont duidelijke knelpunten: te weinig infrastructuur, onvoldoende structurele middelen en een gebrek aan regie maken het moeilijk om de groeiende vraag naar voedselhulp op te vangen. Toch verwacht de Vlaamse regering dat tegen het einde van de huidige legislatuur minstens 1/4de van de gemeenten een functionerende lokale voedselstrategie heeft.
Binnen deze context strijden we al enkele jaren voor gelijke, menswaardige toegang tot gezonde voeding. Hiervoor werken we samen met uiteenlopende partners en hebben in onze provincie verschillende experimentele initiatieven opgezet. Denk aan de solidaire kruideniers van Solikoop, een sociale onderneming, of de zelfplukboerderij StadsAkker in Tienen. Beiden werken met een tweeprijzensysteem waarin solidaire klanten of bezoekers helpen om een lagere prijs aan te bieden voor wie het financieel moeilijk heeft. Het zijn enkele concrete voorbeelden van meer menswaardige alternatieven op de klassieke voedselbedeling zonder keuzevrijheid. Wat niet wegneemt dat structurele oplossingen vanuit de overheden nodig zijn voor mensen die nu aangewezen zijn op voedselhulp. Voldoende inkomen, een goede en betaalbare woning, en duurzaam beleid zijn de factoren die de toegang tot voeding garanderen, ongeacht de gemeente waar iemand woont.
Uitdagingen en koppeling met rechtenverkenning
Tijdens een netwerkdag rond voedselhulp te Leuven in maart, die we samen met de VVSG organiseerden, deelden verschillende onderzoekers hun inzichten rond deze voedselproblematiek. Dank aan VVSG voor de samenvatting, hieronder toegelicht.
Quinten Bronckars (UA) bestudeert de voedselonzekerheid in België en benoemt drie belangrijke uitdagingen op dit vlak: 1) de stijgende nood aan voedselhulp, 2) de aanhoudende armoedecijfers en 3) de groeiende voedselonzekerheid. Die onzekerheid doet zich voor wanneer mensen onvoldoende toegang hebben tot voeding. Door afbouw van Europese middelen en minder overschotten evolueert voedselhulp volgens Bronckars mogelijk naar een meer geïnstitutionaliseerde vorm. Wat betekent dat voedselhulp verankerd zou worden in het beleid. Tegelijk ziet hij kansen in sociale innovatie, zoals onze solidaire kruideniers (Solikoop), Foodsavers en initiatieven die inzetten op het versterken van mensen in een kwetsbare situatie. Als middenveld kunnen we daar volgens Bronckars een belangrijke rol spelen. Daarbij willen we het belang benadrukken van samenwerking tussen vrijwilligers, lokale besturen, onderzoekers, ervaringsdeskundigen en middenveldorganisaties om de toegang tot gezonde voeding voor iedereen te verbeteren. Want gemeenten en OCMW’s organiseren een groot deel van de voedselnoodhulp, wat leidt tot verschillen in bereik, toegankelijkheid en kwaliteit tussen gemeenten in onze provincie (Marchal, Cantillon, Hermans, 2024).
Annick Verstraete (HoGent) is gespecialiseerd in o.a. toegankelijke hulp- en dienstverlening, onderbescherming, lokaal sociaal beleid en het realiseren van grondrechten. Zij benadrukt dat voedselhulp een opstap moet zijn naar rechtenverkenning. Ze pleit voor sterke partnerschappen tussen voedselinitiatieven, vrijwilligers en OCMW’s, en voor duidelijke rollen voor Vlaanderen, lokale besturen en initiatieven. Caro Bridts, educatief medewerker Welzijnsschakels, sluit zich aan bij deze opinie. Vanuit haar ervaring als voormalig gebruiker van voedselnoodhulp vindt ze dat voedselnoodhulp meer kan zijn dan enkel materiële ondersteuning. Ze pleit voor tijd en ruimte voor ontmoeting, zodat initiatieven plekken worden waar mensen opnieuw aansluiting vinden, rechten verkennen en een netwerk opbouwen. Ook Saskia Jacobs (UCLL – Expertisecentrum Inclusive Society) benadrukte het belang van laagdrempelige plekken en het co-creëren van voedselinitiatieven samen met mensen in armoede.
Stel menswaardigheid centraal
Bridts wees ook op de spanning rond het werken met ‘overschotten’ en de impact van voedselnoodhulp op mensen: schaamte, verlies van trots en het moeten aanschuiven in de eigen gemeente. Ze riep op om menswaardigheid centraal te zetten en samen te blijven streven naar structurele verandering.
Freya Boelaert, algemeen coördinator van De RuimteVaart, springt daarin bij over de nood aan menswaardige hulp. Zij ziet sinds covid het aantal maaltijden dat De Ruimtevaart aan mensen in kwetsbare posities geeft jaar na jaar stijgen. Als Vereniging Waar Mensen in Armoede het Woord Nemen vindt De RuimteVaart het zorgwekkend dat meer en meer mensen nood hebben aan betaalbare, gezonde maaltijden: “Het is de verantwoordelijkheid van de verschillende beleidsniveaus om te zorgen dat mensen niet afhankelijk moeten zijn van ons aanbod voor voeding,” stelt Boelaert, “Gezondheid, en daarmee ook gezonde voeding, is een grondrecht verankerd in onze grondwet. Voor wie dit wel nodig heeft, vinden we het belangrijk om dit aanbod kwalitatief en in een warme context te realiseren.”
“Los van een basisnood is voeding ook een belangrijk middel om mensen uit hun vier muren te krijgen, om hen contact te laten leggen met andere mensen, om zich soms ook terug in te zetten voor de samenleving via vrijwilligers- of betaald werk. Een nauwe samenwerking met OCMW en andere buurtcentra in de stad zorgt ervoor dat we signalen voor een beter beleid kunnen uitwisselen en mensen zo goed mogelijk kunnen ondersteunen. Door te zorgen voor een tweeprijzensysteem is iedereen gewoon welkom in De RuimteVaart en hopen we een mogelijk stigma te doorbreken,” besluit Boelart.
Vanuit onze eigen ervaringen met mensen in kwetsbare situaties en met tweeprijzensystemen kunnen we deze vraag om menswaardige, inclusieve oplossingen enkel beamen.
Beleidskeuzes voor structurele oplossingen
SAAMO Vlaams-Brabant vraagt een andere aanpak van voedselhulp. Vandaag steunt het beleid te veel op tijdelijke oplossingen en op de inzet van vrijwilligers, organisaties en lokale besturen. Wij pleiten voor een sterk en samenhangend voedselsysteem waarin de Vlaamse overheid haar verantwoordelijkheid neemt en het recht op voeding centraal staat.
Van de Vlaamse overheid verwachten we dat ze een sterkere regierol opneemt om ervoor te zorgen dat iedereen toegang heeft tot gezonde voeding. In plaats van deze verantwoordelijkheid voornamelijk door te schuiven naar lokale besturen en het middenveld. Concreet pleiten we voor een beleid dat voedselhulp niet langer benadert als tijdelijke of aanvullende noodhulp, maar als een onderdeel van een breder en structureel armoede- en voedselbeleid.
Daarbij is het nodig dat de overheid zorgt voor stabiele en langdurige financiering van initiatieven zoals voedselhubs en voedselhulporganisaties, zodat samenwerking niet afhankelijk is van tijdelijke projectsubsidies. Reik duidelijke kaders aan en voorzie afstemming tussen de verschillende spelers op lokaal, regionaal en Vlaams niveau. Zet in op structurele oplossingen die de oorzaken van voedselarmoede aanpakken, in plaats van puur op herverdeling van overschotten. Organiseer en ondersteun samenwerkingen in het voedselsysteem actief, in plaats van te verwachten dat deze spontaan en zonder voldoende middelen tot stand komen.
In de tussentijd zullen wij en andere middenveldorganisaties, samen met partners en vrijwilligers, tijdelijke oplossingen blijven aanreiken en zo toegang tot gezonde voeding voor iedereen garanderen.
