De huidige geopolitieke situatie heeft een directe impact op onze energiemarkt en op onze energiefacturen. Er zijn nu al signalen dat de prijzen opnieuw onder druk komen te staan en snel kunnen stijgen.
De energiecrisis treft niet iedereen op dezelfde manier, maar vooral wie al met een kleine portemonnee moet leven. Voor deze gezinnen is elke prijsschok er één te veel. Niet omdat ze slecht plannen, maar omdat hun budget geen marge heeft. De echte klap komt vaak pas bij de jaarafrekening, wanneer blijkt dat het voorschotbedrag de realiteit niet volgde. En wie niet weet hoe energiecontracten werken, of geen keuzevrijheid heeft door een slechte woning, staat machteloos.
We kunnen blijven herhalen dat de markt zijn werk moet doen, maar die luxe geldt enkel voor wie voldoende inkomen heeft. Voor lage inkomens is het simpel: zonder maatregelen glijden ze af in energiearmoede of schulden. En schulden draag je niet een maand, maar jaren. Ze bepalen elke dag van je leven.
Daarom moeten we durven kiezen voor maatregelen die wél werken.
Zet betaalbaarheid centraal: bescherm de laagste inkomens
Het sociaal tarief heeft tijdens de vorige energiecrisis bewezen dat het energiearmoede voorkomt. Het is structureel, gericht en effectief. Een uitbreiding naar de rechthebbenden verhoogde tegemoetkoming is opnieuw noodzakelijk. Niet de hele bevolking heeft steun nodig, maar wie het financieel moeilijk heeft, moet beschermd worden.
Daarnaast is een inkomensgerelateerde compensatie nodig voor gezinnen die geen sociaal tarief krijgen maar wel kwetsbaar zijn. De laagste 20% inkomens moeten het meest ondersteund worden, maar ook de groep tussen 20% en 40% mag niet vergeten worden. Veel alleenstaanden en eenoudergezinnen vallen anders tussen wal en schip.
Versterk de hulpverlening
OCMW’s hebben de voorbije jaren crisis na crisis opgevangen, vaak met te weinig personeel en middelen. Toch blijven zij de laatste verdedigingslinie voor gezinnen die geconfronteerd worden met facturen van 2000 euro, 4000 euro of meer. Zonder extra middelen blijven zij dweilen met de kraan open. Versterk dus het sociaal energiefonds.
Denk verder dan de korte termijn: renoveer en elektrificeer
Betaalbaarheid alleen volstaat niet. We moeten ook bouwen aan de toekomst: renoveren, elektrificeren en ervoor zorgen dat iedereen kan volgen.
Sociale huisvesting is daarbij een van de meest sociaal-rechtvaardige klimaatmaatregelen die we hebben. Ze verlaagt het armoederisico met 40%, laat grootschalige renovatie toe en beschermt mensen tegen toekomstige crisissen. Het idee om sociale woningen te verkopen en de wooncrisis op te lossen met huursubsidies is niet alleen inefficiënt, het is wereldvreemd wanneer 200.000 gezinnen op een sociale woning wachten.
Ook de private huurmarkt moet eindelijk in beweging komen. Dat vraagt een combinatie van regulering én ondersteuning: verplichte conformiteitsattesten, een duidelijk energieprestatiepad, een indexeringsstop bij slechte EPC-labels, ondersteuning en ontzorging bij renovatie voor verhuurders, en premies die gekoppeld worden aan een gereguleerde huurprijs. Alleen zo verbeteren we de kwaliteit van huurwoningen zonder de betaalbaarheid uit het oog te verliezen.
Voor eigenaars met lage inkomens – de zogenaamde noodkopers – is het noodkoopfonds onmisbaar. Zij kochten/erfden een woning die dringend renovatie nodig heeft, maar ze hebben geen middelen om die werken uit te voeren. Zonder steun blijven zij structureel vastzitten in energieverslindende huizen, met blijvende energiearmoede tot gevolg.
Kleine maatregelen helpen niet: durf structureel te denken
Het Vlaamse idee om de kost van groenestroomcertificaten uit de factuur te halen en accijnzen te verlagen levert 50 euro per gezin op. Dat is niet fout, maar het raakt de kern van het probleem niet. Wanneer de jaarafrekening duizenden euro’s bedraagt, maakt 50 euro geen verschil. Structurele bescherming via sociaal tarief en gerichte inkomenssteun doen dat wél.
Vergeet mazoutgebruikers niet
In landelijke gebieden, vaak in oudere en slecht geïsoleerde woningen, verwarmen veel gezinnen nog met mazout. Ook zij lopen grote risico’s en verdienen dezelfde aandacht.
De energiecrisis is geen abstract economisch fenomeen, maar een dagelijkse strijd voor tienduizenden gezinnen. Wie beweert dat er geen maatregelen nodig zijn, kijkt weg van de mensen die het zwaarst getroffen worden. De vraag is niet of we kunnen ingrijpen, maar of we bereid zijn om de juiste keuzes te maken. Zorgen we nu voor bescherming of krijgen we sowieso later de rekening gepresenteerd?
Beluister het interview met opbouwwerker Leen Smets in De Ochtend van 25 maart op Radio 1.